بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی و نقد کتاب " نقد کتب حدیث "
نوشته مصطفی حسینی طباطبائی
قسمت شانزدهم
حدیث صلوات
آقای طباطبائی در بخشی از کتاب نقد حدیث به نقد کتب دعا و زیارات پرداخته و چنین می نویسد :
در کتاب «مصباح المتهجد» اثر شيخ ابو جعفر طوسي ضمن تعقيبات و دعاهاي روز جمعه نوشته است:
«و عنه (أبي عبدالله الصادق) -عليه السلام-: من قال بعد صلوة الفجر أو بعد صلوة الظهر: «اللهم اجعل صلوتک و صلوة ملائکتک و رسلک علي محمد و آل محمد» لم يکتب عليه ذنب سنة».(1)
يعني: «از امام ابو عبدالله صادق - -عليه السلام- - روايت شده که هر کس پس از نماز صبح يا نماز ظهر بگويد: خداوندا درود خود و درود فرشتگان و فرستادگانت را بر محمد و آل محمد قرار ده. يک سال گناه او نوشته نمي‌شود »!
اين روات در کتاب «مفاتيح الجنان» به نقل از شيخ طوسي نيز آمده است. (2)
شيخ طوسي سند روايتش را نياورده تا دربارة آن اظهار نظر شود امّا فساد متن روايت، آشکار است زيرا با درودي بر محمّد و آل محمّد، يک سال محرّمات الهي را به تعطيل مي‌کشد! و مردم را در گناهکاري جرأت مي‌بخشد و هدف شريعت را که ايجاد تقوي و تهذيب نفس است تباه مي‌سازد بويژه اگر کسي هر ساله آن درود را تکرار نمايد، البته تا پايان زندگاني نبايد گناهش ثبت شود! پس گويد اين دعاء براي نسخ محرمات ساخته شده است و بي‌گمان مقام امام صادق - -عليه السلام- - بالاتر از آنست که دربارة فضيلت درود مزبور، چنان سخني گفته باشد.
تفکیک سوال:
آقای طباطبایی در متن به موارد ذیل تصریح نموده تا مجعول بودن حدیث را نشان بدهد:
1 : با درودي بر محمّد و آل محمّد، يک سال محرّمات الهي را به تعطيل مي‌کشد! و مردم را در گناهکاري جرأت مي‌بخشد .
2 : این دعا خلاف شریعت است چون هدف شريعت را که ايجاد تقوي و تهذيب نفس است تباه مي‌سازد.
3 : اگر کسي هر ساله آن درود را تکرار نمايد، البته تا پايان زندگاني نبايد گناهش ثبت شود!
و در نهایت نتیجه میگیرد اين دعاء براي نسخ محرمات ساخته شده است.
در پاسخ می گوییم:
1-آقای طباطبایی درترجمه و شرح روایت عمدا ویا سهوا به خطا رفته است ایشان عبارت " لم يکتب عليه ذنب سنة " "ننوشتن گناه در یک سال" را موجب تجری بر گناه دانسته چراکه ناخواسته عبارت فوق را به معنی محو یا بخشش ویا نادیده گرفتن گناه تحلیل نموده است. در حالیکه عدم ثبت گناه به معنای ایجاد فرصت برای گناهکار است تا ازاین مهلت استفاده کرده واز گناه خویش توبه نماید نه آنکه گناه او به کلی در نظر گرفته نمی شود.به عبارت دیگر خدای کریم به حرمتی که برای پیامبرص و صلوات بر ایشان وخاندان پاکش قائل است یک مرحله ثبت گناه را به تاخیر می اندازد تا گناهکار توبه نماید.مضمون چنین تعابیری در سایر روایات که اتفاقا مشترک فریقین هم می باشد به چشم می خورد .به روایت ذیل دقت کنید:
أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یقُولُ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یذْنِبُ ذَنْباً إِلَّا أَجَّلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ فَإِنْ هُوَ تَابَ لَمْ یکْتَبْ عَلَیهِ شَیءٌ وَ إِنْ هُوَ لَمْ یفْعَلْ کـَتـَبَ اللَّهُ عـَلَیـْهِ سـَیئَةً فَأَتَاهُ عَبَّادٌ الْبَصْرِی فَقَالَ لَهُ بَلَغَنَا أَنَّکَ قُلْتَ مَا مِنْ عَبْدٍ یـُذْنـِبُ ذَنـْبـاً إِلَّا أَجَّلَهُ اللَّهُ عـَزَّ وَ جـَلَّ سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ فَقَالَ لَیسَ هَکَذَا قُلْتُ وَ لَکِنِّی قُلْتُ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ وَ کَذَلِکَ کَانَ قَوْلِی.(3)
حضرت صادق علیه السلام که فرموند: هیچ مؤمنى نیست که گناهى را مرتکب شود جز اینکه خداى عزوجل هفت ساعت از روز باو مهلت دهد، پس اگر(در ایـن مـدت)توبه کرد چیزى بر او نوشته نشود، و اگر توبه نکرد، خداوند یک گناه بـر او بـنـویـسـد، پـس عباد بصرى نزد آنحضرت آمد و گفت: بما رسید که شما فرموده اید: هیچ بنده اى نیست که گناهى کند جز اینکه خداوند هفت ساعت از روز مهلتش دهد؟ فرمود: من چنین نگفتم بلکه من گفتم هیچ مؤمنى نیست و چنین بوده است گفته من.
ائمه علیهم السلام در عبارات خویش عنایت تمام دارند . واژه "لم یکتب " با واژه های غفر یا حبط یا کفر به معنی بخشیدن یا از بین بردن یا پوشاندن فرق دارد. چنانچه در روایت اخیر ملاحظه می شود خدای متعال تا مدتی دستور ثبت گناه را نمی دهد واین یک مرحله از رحمت بی منتهای الهی است . کسی که گناهش ثبت نشده و توبه نماید ومورد مغفرت قرار گیرد باکسیکه گناهش نوشته می شود قطعا متفاوت است اگرچه بعدا مورد غفران الهی واقع شود . در صورت ثبت گناه باز هم امکان مغفرت وحبط وتکفیر وجود دارد که آیات وروایات زیادی بر آن اشاره داردواینهم مرحله دیگری ازرحمت واسعه خدای رحیم است . والبته خدایی که ما در قران وروایات امامان خویش یافتیم رحمتش را برای مومنین حتی در آخرت و صحنه قیامت هم گسترانیده حال آقای طباطبایی چرا تنگ نظر است وبخل می ورزد خدا عالم است !
2- اگر منطق آقای طباطبایی را بپذیریم به این معنا که ذکر صلوات وبیان اثرات آن در روایت مذکورموجب تجری بر گناه می شود ومحرمات الهی را به تعطیلی می کشاند در این صورت باید اقرار کرد که خود خدای متعال در آیات قرانش به این امر مبادرت ورزیده آنگاه که می فرماید " نبئ عبادی انی انا الغفور الرحیم " (4) "ای پیامبربه بندگانم خبر بده که من بخشنده مهربانم ".یا بنگرید چقدر ساده خداوند متعال دعوت به توبه می کند و چقدر کریمانه وعده بخشش گناهان را می دهد آنجا که می فرماید:
قُلْ يا عِبادِيَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ
بگو اى بندگانم كه بر نفس خود ستم و اسراف كرديد از رحمت خدا نوميد مشويد كه خدا تمامى گناهان را مىآمرزد، زيرا او آمرزنده رحيم است. (5)
به نظر شما ننوشتن گناه یکسال بیشتر موجب تجری بر گناه می شود یا وعده بخشش همه گناهان ؟ اگر کسی با خواندن آیات رحمت الهی تشویق به گناه نمی شود که نخواهد شد بی گمان در رجوع به روایات پیامبر و امامان رحمت نیز به این نتیجه فاسد که از اذهان علیل بر می خیزد نخواهد رسید.پس نه تنها روایت مذکور تعطیل شریعت نیست بلکه این روایت ترجمان دیگری از قران است ودر مقام بیان جنبه های رحمت وامید در شریعت می باشد.چنانچه خدا می فرماید : "یرجون رحمته و..."(6)
3-در روایات منقول از شیعه وسنّی برای ذکر صلوات آثار بیشتری هم ذکر شده است .از جمله غفران ورحمت الهی است واین ارزش والای ذکر صلوات را می رساند.
در حدیثی از امام صادق علیه السلام ذیل آیه صلوات چنین آمده:
صلاه از جانب خداوند- عزّ و جلّ- رحمت اوست. و از جانب ملائک ، تزكية. و از طرف مردم ، دعاء است و در ادامه حدیث پس از نقل کیفیّت صلوات در باره ثواب آن می فرماید: والله ،ثواب این صلوات خروج ازگناهان است مانند روزی که از مادر متولّد شده باشد.(7)
در دعا می خوانیم :
" وَ جَعَلَ صَلَوَاتِنَا عَلَيْكُمْ .... طِيباً لِخَلْقِنَا وَ طَهَارَةً لِأَنْفُسِنَا وَ تَزْكِيَةً لَنَا وَ كَفَّارَةً لِذُنُوبِنَا" (8)
ملاحظه می شود که صلوات عمل حسنه ای است که موجب حذف گناه می گردد واین هم مطلب بدیعی در شریعت نبوی نیست . انسان با گفتن یک عبارت شهادتین فاصله میان جهنم و بهشت را به یکباره طی می کند.والبته اینکه چه حسنه ای باعث حبط و تکفیر چه گناهانی می گردد امری عقلی نیست تا امثال آقای طباطبایی چرتکه بدست گیرند و یا توزین نمایند وسپس به قضاوت بنشینند و با ترازوی خویش به تصفیه روایات بپردازند. بلکه در این مورد باید به خود شریعت و آنهم در بیان اولیائش رجوع نمود نه به قیاس ابوحنیفه.
3- آقای طباطبایی باتعبیر" امّا فساد متن روايت، آشکار است زيرا با درودي بر محمّد و آل محمّد، ... !" به ارزش صلوات بی توجهی نموده وگویا فراموش کرده است که در قران خدا وملائکه اش بر پیامبر صلوات می فرستند و خدا امر به مومنین می کند که آنان نیز تاسی بر اینکار نمایند. ارزش چنین تکریمی از پیامبر به وضوح نمایان است. لذا چه جای تعجب دارد که خدا به جهت امتثال این امر توسط مومنی وی را مشمول رحمتی مخصوص نماید.آیا رحمت خدا ناچیز است یا جایگاه پیامبرش ؟!
4- اگر در آیات و روایات فقط بر جنبه رحمت تکیه شده بود در اینصورت شاید منطق آقای طباطبایی وجهی می داشت اما همانطور که ایشان در رجو ع به قران مسلما تمام آیات را نظر کرده ودر کنار آیات رحمت آیات عذاب را ملاحظه می نماید سپس در معنای صحیح آیه ای اظهار نظر می کند در روایات هم باید همین شیوه را بکار گرفته و به عواقب گناهان که در روایات به آن اشاره شده نظر کند و اگر کسی این چنین عمل نماید بی شک نه ناامید از رحمت و مغفرت خدا می شود ونه تجری بر گنا ه پیدا نموده بلکه همواره با میزان خوف و رجاء زندگی خواهد کرد و این منطق دین است که البته با منطق وبهتر بگوییم با غرض ورزیهای آقای طباطبایی همخوانی ندارد.
5- آقای طباطبائی می نویسد : " ...اگر کسي هر ساله آن درود را تکرار نمايد، البته تا پايان زندگاني نبايد گناهش ثبت شود! "
یکی از شگردهای آقای طباطبایی اینست که از جانب خود مطلبی رابه روایت می افزاید سپس افزوده خود را نقد می کند . سوال ما از ایشان اینست که در کجای روایت ذکر شده اگر کسی در طول یکسال توبه نکرد ومجددا صلواتی فرستاد فرصت وی تکرار می شود ؟ در حالیکه اگر کسی درود خود را تکرار نماید و در طی فرصت یکساله از گناهانش توبه نکرده باشد در اینصورت گناه سال گذشته وی ثبت می گردد و این فرصت جدید برای گناهان آتی او خواهد بود وتمام این محاسبات در فرض اینست که ما سایر روایات را نادیده بگیریم .در حالیکه با نظر به سایر روایات ای بسا گناه خاصی تمام آثار ذکر صلوات را نابود می کند و همان فرصت یکساله در عدم ثبت گناه را نیز منتفی می نماید.
خلاصه پاسخ :
- برداشت آقای طباطبایی از عبارت " لم يکتب عليه ذنب سنة " در روایت فوق صحیح نیست و این عبارت لزوما به معنی عفو گناهان نیست وتنها به عدم ثبت آن تا یکسال اشاره دارد.
- از طرفی آیا صلوات یک عمل ناچیز است که از آن با واژه "درودی" یاد می کند؟در حالی که خود حق متعال بر وجود نورانی پیامبر اکرم صلوات را هدیه می نماید .آیا این برخورد آقای طباطبائی نشانه تحقیر صلوات نیست ؟
- ثوابهای اعمال و میزان مجازات گناهان به بیان خدا وپیامبر ص واولیاء الهی بر ما روشن می گردد نه با معیارهای به ظاهرعقلایی افراد.
- در روایت در مورد اینکه اگرگناهکار توبه نکرده باشد وبدون توبه صلوات دیگری بفرستد چه شرایطی خواهد داشت مطلبی گفته نشده است و لذاما نباید از جانب خود استقراء کنیم بلکه بایستی با توجه به سایر روایات به جمع بندی روایت مذکوربپردازیم .
در رابطه با ثواب های الهی برای اعمال به ظاهر ساده طی مقاله مستقلی گفتگو کرده ایم که انشاء الله روی وبلاگ قرار میگیرد .باز هم متذکر میشویم سخاوت و کرم الهی را نباید با بخشش های بشری مقایسه کرد در عین اینکه تمام کار های خداوند متعال حکیمانه است ولغو وعبث نیست.
و برای تاکید وتتمیم به ذکر یک روایت از منابع اهل تسنن بسنده می کنیم:
و أخرج ابن أبى شيبة عن أبى سعيد الخدري رضى الله عنه قال من قال أستغفر الله العظيم الذي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ و أتوب اليه خمس مرات غفر له و ان كان عليه مثل زبد البحر.(9)
کسیکه از خدای بزرگ پنج بار با عبارت استغفر الله العظیم .....طلب مغفرت کند خدا اورا می آمرزد اگرچه گناهانش باندازه کفهای دریا باشد.
پاورقی ها:
1 : مصباح المتهجد، ص 263.
2 : مفاتيح الجنان (در اعمال روز جمعه)، ص 49.
3 : كافی، ج 2 ،ص 439، روایت9.
4 : حجر / 49
5 : الزمر / 53
6 : بقره / 218
7 : تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، ج10، ص: 432
خ: حدّثنا جعفر بن محمّد بن مسرور قال: حدّثنا الحسين بن محمّد بن عامر قال: حدّثنا المعلى بن محمّد البصريّ، عن محمّد بن القّميّ، عن أحمد بن حفض البزّاز الكوفي، عن أبيه، عن ابن أبي حمزة، عن أبيه قال: سألت أبا عبد اللَّه- عليه السّلام- عن قول اللَّه- عزّ و جلّ-: إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ، يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً.
فقال: الصّلاة من اللَّه- عزّ و جلّ- رحمة. و من الملائكة، تزكية. و من النّاس، دعاء.
و أمّا قوله- عزّ و جلّ-: سَلِّمُوا تَسْلِيماً، يعني: التّسليم فيما ورد عنه.
قال: فقلت له: فكيف نصلّي على محمّد؟
قال: تقولون: صلوات اللَّه و صلوات ملائكته و أنبيائه و رسله. و جميع خلقه على محمّد و آل محمّد، عليه و عليهم، و رحمة اللَّه و بركاته.
قال: قلت: فما ثواب من صلّى على النّبيّ و آله بهذه الصّلاة؟
قال: الخروج من الذّنوب، و اللَّه، كهيئته يوم ولدته أمّه.
8 :_الدر المنثور في تفسير المأثور_ ج5، ص: 215
و أخرج ابن مردويه عن ابن عباس رضى الله عنهما في الآية قال صلاة الله على النبي هي مغفرته ان الله لا يصلى و لكن يغفر و أما صلاة الناس على النبي صلى الله عليه و سلم فهي الاستغفار
9 : المصنف – کتاب الدعا ص : 71