بررسی و نقد کتاب " نقد کتب حدیث "

نوشته مصطفی حسینی طباطبائی

قسمت سیزدهم

حدیث نماز عید

آقای مصطفی طباطبائی در کتاب نقد کتب حدیث به بررسی حدیثی از شیخ صدوق در خصوص خطبه نماز می پردازد و می نویسد :

شيخ صدوق در کتاب «من لا يحضره الفقيه» در ضمن مسائل مربوط به «صلاه الجمعه» روايتي از امام صادق -عليه السلام-آورده که نشان مي‌دهد خطبة نماز جمعه، بايد بعد از نماز برگزار شود! پيداست که اين روايت درست نيست زيرا با اجماع مسلمانان (از شيعه و سنّي) و روايات فراوان از سوي هر دو دسته، مخالفت دارد. لذا اشاره می کند :

ابن بابويه مي‌نويسد:

«و قال ابو عبدالله -عليه السلام- أول من قدم الخطبة علي الصلوة يوم الجمعة عثمان لأنه کان إذا صلي لم يقف الناس علي خطبتة و تفرقوا و قالوا ما نصنع بمواعظه و هو لايتعظ بها و قد أحدث ما أحدث، فلما رأي ذلک قدم الخطبتين علي الصلوة»!1

يعني: «امام ابو عبدالله صادق -عليه السلام- گفت: نخستين کس که در روز جمعه، خطبه را بر نماز مقدّم داشت عثمان بود زيرا که چون نماز را مي‌خواند مردم براي شنيدن خطبة او نمي‌ماندند و پراکنده مي‌شدند و مي‌گفتند که موعظه‌هاي وي براي ما چه سودي دارد با آنکه خودش از آنها پند نمي‌گيرد و بدعت‌ها پديد آورده است؟! پس چون عثمان چنين ديد دو خطبه را بر نماز مقدم داشت»!

همة شارحان «من لا يحضره الفقيه» گفته‌اند که اين روايت خطا و باطل است و صدوق، خطبة نماز عيدين را (که پس از نماز بايد خوانده شود) بجاي خطبة نماز جمعه گمان کرده و به خطا در افتاده است! از امام باقر و صادق-عليه السلام - هم روايات متعددي مخالف با اين روايت و فتوي در دست داريم. 2

پاسخ

اولا :

در روایات به طور مبسوط ذکر شده است که خطبه های نماز جمعه باید قبل از نماز و خطبه های نمازهای عیدین ـ عید قربان و عید فطر ـ بعد از نماز خوانده شود. این مطلب در رساله های عملیه فقها نیز ذکر شده است.

سایت آیت الله زنجانی مسئلۀ 1642:خطبه ‏های نماز عید فطر و قربان مانند خطبه‏ های نماز جمعه است، ولی این دو خطبه لازم است در صورت وجوب بعد از نماز ایراد شود.

مسئلۀ 1629:خطیب جمعه واجب است دو خطبه را قبل از نماز بخواند و اگر نماز را اول بخواند و سپس خطبه‏ ها را ایراد کند، نماز باطل است.

سؤال4 : اگر جمعه عيد شود نماز جمعه هست يا خير؟

پاسخ: بنابر احتياط واجب از اهل بلد نماز جمعه ساقط نمى شود ولى به هر حال در زمان غيبت نماز جمعه واجب تخييرى است.

آیت الله سیستانی: مسأله 1567: در زمان غيبت امام معصوم(عليه السلام) مستحب است، بعد از نماز عيد فطر و قربان، دو خطبه بخوانند و بهتر است در ضمن خطبه عيد فطر، احكام زكات فطره و در ضمن خطبه عيد قربان، احكام قربانى را بگويند.

ثانیا :

آقای طباطبایی می گوید: همه شارحان «من لا يحضره الفقيه» گفته‌اند که اين روايت خطا و باطل است.

ما در این بخش نشان می دهیم که چنین نسبتی به شارحان خطاست. هم چنین در ادامه توضیحی می آوریم که نشان می دهد می توان توضیح درستی برای روایت عرضه کرد و لازم نیست که ایشان به بطلان روایت حکم کند .

شیخ حر عاملی در وسائل‏ الشيعة ج : 7 ص : 333 این حدیث را نقل می کند و می گوید :

أَقُولُ: هَذَا غَرِيبٌ لَمْ يَرْوِهِ إِلَّا الصَّدُوقُ وَ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ الْجُمُعَةِ غَلَطاً مِنَ الرَّاوِي أَوْ مِنَ النَّاسِخِ وَ أَصْلُهُ يَوْمُ الْعِيدِ لِمَا يَأْتِي فِي مَحَلِّهِ وَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْعِيدُ الَّذِي قَدَّمَ فِيهِ الْخُطْبَةَ عَلَى الصَّلَاةِ كَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ

ترجمه قول شیخ حر عاملی: این حدیث غریب است. جز صدوق کسی آن را نقل نکرده است و بعید نیست که لفظ جمعه اشتباه از ر اوی یا ناسخ باشد و اصلش یوم العید بوده همان گونه که در جای خود خواهد آمد. و احتمال دارد عیدی که در آن خطبه بر نماز مقدم شد روز جمعه باشد.

اگر به عبارت دقت کنیم شیخ حر عاملی به هیچ وجه نگفته است که روایت خطا و باطل است؛ بلکه آن را غریب می داند. خیلی تفاوت است فیمابین کسی که روایتی را مجعول بپندارد و کسیکه آن را غریب بداند و معنای درست احتمالی را با ظرافت استخراج کند. چنین روشی را مفسران در آیات مشکله قرآن نیز پیش گرفته اند..

مرحوم شیخ حر دو احتمال را در توضیح روایت بیان می کند:

نخست می گوید که شاید راوی یا ناسخ اشتباه کرده باشند و روز عید فطر یا قربان را به غلط روز جمعه نوشته باشد. که در صورت اشتباه  نُساخ  اتهام به صدوق نیز مرتفع می گردد و قرار گرفتن این روایت در باب مربوط به صلاه الجمعه به دلیل عدم وجوب نمازهای فوق در زمان غیبت از دیدگاه مرحوم صدوق و همچنین اهمیت ندادن ایشان به باب بندی این دسته روایات بوده است.

دوم این که این روایت دقیق و درست باشد و هیچ جعلی هم صورت نگرفته باشد؛ بلکه آن روزی که این بدعت صورت گرفت هم روز عید و هم جمعه بوده و الفاظ «یوم الجمعه» در روایت، ناظر به این معنا باشد. بنابر این احتمال  متن حدیث مشکلی ندارد و محل قرار گرفتن آن در باب صلاه الجمعه به همان جهت مذکور در فرض اول خواهد بود.

اما آقای طباطبایی اصرار دارد بدون توجه به احتمالات عقلایی به سرعت روایات را طرد نماید و همچنین این قول را به همه علما تسری دهد. که این مطلب یکی از اشکالات ایشان است .

از سوی دیگر بر خلاف روش مستشکل مرحوم شیخ حر اشتباه احتمالی را ـ اگر اشتباه باشد ـ به صدوق نسبت نمی دهد در حالی که فحوای کلام آقای طباطبایی این است که به صدوق نسبت خطا می دهد.

با توضیحاتی که داده شد، حدیث مربوط به نماز عید است. گفتنی است که روایات فراوانی بر تقدم خطبه بر نماز جمعه دلالت دارند و همین روایات قرینه است که نباید روایت فوق را بر نماز جمعه حمل کرد.

------------------------------------

1-من لا يحضره الفقيه، ج 1،ص 432-433 مقايسه شود با ترجمه آن در ج 2، ص 107.

2-الفروع من الکافي، کتاب الصلوه، باب تهيئه الإمام للجمعه و خطبته و الإنصات (ج 3، ص 421، چاپ تهران)