بسم الله الرحمن الرحیم

بررسی و نقد کتاب " نقد کتب حدیث "

نوشته مصطفی حسینی طباطبائی

قسمت یازدهم

حدیث آیه الکرسی

آقای طباطبائی فراز ذیل را از مفاتیح الجنان درمورد آیه الکرسی نقل و به نقد و بررسی آن می پردازد :
« بدانکه از برا ي خواندن آيه الکرسي علي التنزيل در روز جمعه فضيلت بسيار روايت شده».[1]
آيا آيه الکرسي علي التنزيل (يعني بدانگونه که بر پيامبر خدا -صلى الله عليه وسلم- نازل شده) کدامست؟ محدث قمي در «الباقيات الصالحات» آن را بدين صورت توضيح مي‌دهد:
«علامه مجلسي فرموده که به روايت «علي بن ابراهيم و کليني، آيه الکرسي علي التنزيل چنين است:
الله لا اله الا هو الحي القيوم لا تاخذه سنه و لا نوم له ما في السموات و ما في الارض و ما بينهما و ما تحت الثري عالم الغيب و الشهاده الرحمن الرحيم، من ذا الذي تا هم فيها خالدون».[2]
اين روايت، يک عيب اساسي و اصلاح نشدني دارد و آن اينست که ادعا مي‌کند آيه الکرسي در قرآن کريم تحريف شده و شکل صحيحش در اين روايت آمده است! چنين ادعايي اساس اسلام را متزلزل مي‌کند و قرآن مجيد را از حجيت ساقط مي‌نمايد. عباراتي که در اين روايت بر آيه الکرسي افزوده‌اند کلماتي مي‌باشد که از مواضع ديگر قرآن کريم برداشته شده است مثلاً: « له ما في السموات و ما في الارض و ما بينهما و ما تحت الثري» عينا ششمين آيه از سورة شريفة «طه» است. و نيز «عالم الغيب و الشهاده هو الرحمن الرحيم». بخشي از آية بيست و دوم از سورة کريمة «حشر» شمرده مي‌شود.
در جاي خود به اثبات رسيده که قرآن مجيد از هر گونه تحريف و تبديلي مصون مانده است و اين قبيل روايات قابل اعتماد و در خور اعتناء نيستند چنانکه بزرگان فرقة اماميه مانند شريف مرتضي و شيخ طوسي و شيخ طبرسي و ديگران بر اين قول رفته‌اند و از جمله ادلة اين امر آنست که در آثار «متواتر» از رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- و امامان -عليه السلام- آمده که احاديث را به قرآن عرضه کنيد و حق و باطل آنها را با کلام الهي بسنجيد که اگر قرآن دستخوش تحريف شده بود، در آن صورت نمي‌توانست ميزان تشخيص حق از باطل قرار گيرد.

پاسخ :

آقای طباطبایی با بیان روایت مذکور شبهه خود را چنین مطرح می کند:

اين روايت، يک عيب اساسي و اصلاح نشدني دارد و آن اينست که:

• ادعا مي‌کند بنا به قول محدث قمی در مفاتیح و الباقیات الصالحات آيه الکرسي در قرآن کريم تحريف شده و شکل صحيحش در اين روايت آمده است! چنين ادعايي اساس اسلام را متزلزل مي‌کند و قرآن مجيد را از حجيت ساقط مي‌نمايد
• سپس با طرح این مقدمه وبا استناد به غیر قابل تحریف بودن قرآن _از قول بزرگان شیعه مانند شريف مرتضي و شيخ طوسي و شيخ طبرسي و ديگران_ روایت را در عرضه به قرآن مخالف با آن تشخیص داده و با استناد به روایات از درجه اعتیار ساقط می نماید.
اولاً : باید توجه نماییم که در روایت مذکور یا در مفاتیح الجنان چنین ادعایی نشده که آیه الکرسی[3] در شکل فعلی صحیح نبوده و تحریف شده و هرکس و در هر زمان که خواست این آیه شریفه را قرائت نماید باید به صورت "علی التنزیل " بخواند!
ثانیاً : مرحوم محدّث قمّی در کتاب مفاتیح الجنان و نیز در باقیات صالحات (در حاشیه مفاتیح الجنان) برای نمازها و اعمال روزها و مناسبت های مختلف سال و ماه و هفته به نقل از کتب ادعیه وزیارات معتبر شیعی به دفعات خواندن آیه الکرسی را ذکر کرده و در تمام این اعمال ، مراد از آیه الکرسی را چیزی به غیر از آیه 255 سوره بقره ویا آخر " فیها خالدون" مدّ نظر نگرفته اند . با این توضیحات معلوم می شود که بیان ثواب قرائت آیات مورد اشاره (شامل: آیه الکرسی و آيه 6 سوره طه و نیز آيه 22 سوره حشر) در روایت منقول از علي بن ابراهيم و کليني تحت عنوان " آیه الکرسی علی التّنزیل " به هیچ وجه به معنای اعتقاد به تحریف قرآن مجید نیست و بجاست تا در مورد آنچه که دراعمال روز جمعه ذکر گردیده و ندای "وا قرآنا"ی آقای طباطبایی را بلند کرده است ، بیشتر دقت و تتبّع نماییم

آن چه که پیرامون ایراد آقای طباطبایی پیرامون روایت مذکور و توصیف "آیه الکرسی علی التّنزیل" می توان گفت شامل موارد ذیل است:
1- اين مطلب اجماعی علماست که قرآنی که در دست ما ، به لحاظ چینش آیات با آنچه که بر رسول گرامى اسلام نازل می شده ،‌ متفاوت است . بر همین اساس برخی از علماء چنین عقیده دارند که در بسيارى مواقع ، حضرت رسول اکرم (ص ) آنچه را که بر ایشان نازل مى شد ، قسمت ، قسمت کرده و دستور می دادند که هرقسمت را در کدامین نقطه از قرآن قرار دهند و همینطور ،‌قسمت دیگر را در نقطه اى ديگر . لذا مى بينم که در بعضى از سور ، تعدادی از آيات مدنى و تعدادی دیگر مکى هستند .
در اين روايت مورد بحث هم آمده است :
آية الکرسى آن هنگام که بر رسول خدا (ص) نازل شد به اين صورت بود . اما در شرایط کنونی بخش " و ما بينهما و ما تحت الثرى " در سوره طه آيه 6 و قسمت "عالم الغيب والشهادة الرحمن الرحيم " نيز در آيه 22 سوره حشر آمده است .
شايد مقصود روايت اين باشد : به هنگام نزول آیات و قبل از تعيين محل هر عبارت ( على التنزيل) چنين بوده است ، و چنین احتمالی بر مبنای واقعیت های تاریخی احتمالی کاملا عقلائی ست و بر مبنای آن نمی توان روایات مورد بحث را مخالف قران قلمداد نموده و آنها را مجعول فرض کرد .
2- در روایات وتفاسیر منقول اهل سنّت نیز عبارات زیادی وجود دارد که همگی دلالت می کنند بر اینکه ترتیب چینش آیات و سور در مصحف کنونی با آنچه که بر پیامبر اکرم ص تدریجا نازل شده است ، متفاوت است و در عین حال هیچ یک از بزرگان اهل سنت قائل به تحریف قران نشده و قران را از حجیت نیانداخته اند . اگر آقای طباطبائی صبوری پیشه می کرد و بدون غرض در روایات تدبر مینمود ، به احتیاط عقلی و شرعی نزدیک تر بود ، حال که اتفاق علماء اهل سنت و علماء شیعه - چنانچه خود ایشان بیان کرده – در این است که جابجائی آیات و سور موجب تحریف نیست. حال باید پرسیدآقای طباطبائی چه ادعائی دارد ؟!
3- همین که روایات و آثاری از بزرگان و دانشمندان گذشته مستندا به ما در مورد " علی التنزیل " رسیده است و خبر می دهد که آیات و سور قران ترتیب دیگری نازل شده است و در مصحف فعلی به صورت کنونی چینش شده اند - خواه این چینش به امر رسول خدا ص باشد یا اینکه توسط خلفاء صورت گرفته باشد - بر خلاف تصور آقای طباطبائی ، خود بیان گر حفظ و عدم تحریف قران است نه آنکه دلالت بر تحریف نماید و این امر بر انسان عاقل متدبر پوشیده نیست .

خلاصه بحث :

ما نشان دادیم ادعای آقای طباطبائی مبنی براینکه این روایت مخالف قرآن است بی اساس بوده و آیه الکزسی علی التنزیل با آیه الکزسی موجود در قرآن دو مقوله متفاوت است و ربطی به یکدیگر ندارد که ایشان بخواهد با یکی نشان داده آن دو سوء استفاده نماید.

پاورقی ها :

(1). مفاتيح الجنان (در اعمال روز جمعه)، ص 36.
(2). الباقيات الصالحات (در حاشيه مفاتيح) ص 36.
(3) .آیه 255 سوره بقره ویا سه آیه 255 تا 257