بسم الله الرحمن الرحیم

بررسی و نقد کتاب " نقد کتب حدیث " نوشته مصطفی حسینی طباطبائی

قسمت چهل و هفتم- بخش اول

حدیث بعوضه

آقای مصطفی حسینی طباطبایی در پی نقدهای مکرر که با قلم و بیان بر احادیث شیعه وارد ساخته، از نقد منصفانه به حدیث ستیزی غیر منطقی روی آورده و در کتاب خویش چنین می نگارد:

در تفسير «علي بن ابراهيم قمّي» ذيل آية: إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي أَن يَضْرِبَ مَثَلاً مَّا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا. (بقره/۲۶)

«همانا خدا شرم نمي ‌دارد که به پشّه‌اي و بالاتر از آن، مثل بزند». مي ‌خوانيم که مفسّر مزبور مي ‌نويسد:

«حدثني أبي، عن النضربن سويد، عن القاسم بن سليمان، عن المعلي بن خنيس عن أبي عبدالله -  -عليه السلام - إن هذا المثل ضربه الله لأمير المؤمنين علي بن أبي‌طالب فالبعوضه أمير المؤمنين و ما فوقه رسول الله و الدليل علي ذلک قوله: «فأما الذين آمنوا فيعلمون أنه الحق من ربهم» يعني أمير المؤمنين کما أخذ رسول الله الميثاق عليهم»[۱]

يعني: «پدرم حديث کرد از نضر بن سويد، از قاسم بن سليمان، از معلّي بن خنيس، از ابوعبدالله صادق -  -عليه السلام- - که گفت: همانا اين مثل را خداوند براي امير المؤمنين علي بن ابي طالب -عليه السلام- زده است پس مراد از پشّه، علي -عليه السلام- است و بالاتر از پشّه، رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- است! دليلش هم اينست که در دنبالة آيه مي‌فرمايد: «فاما الذين آمنوا فيعلمون انه الحق من ربهم» (امّا مؤمنان مي‌دانند که آن مثل درست است و از سوي خداوند ايشان است) يعني امير مؤمنان! چنانکه رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- از (يارانش براي او) پيمان گرفت».

دربارة اين تفسير عجيب بايد گفت:

اوّلاً معلي بن خنيس که راوي بلاواسطة آن از امام صادق -عليه السلام- است مورد وثوق همة علماي رجال نيست. نجاشي دربارة وي مي‌نويسد: هو ضعيف جدا لا يعول عليه[۲]. يعني: «او جدّاً ضعيف است و اعتماد بر وي نبايد کرد». و ابن الغضائري به نقل علاّمة حلّي درباره‌اش گفته است: «الغلاه يضيفون اليه کثيرا و لا اري اعتمادا علي شيء من حديثه»[۳]. يعني: «غاليان، سخنان بسياري را بر احاديث وي مي‌افزايند و بنظر من به هيچ يک از احاديث او اعتماد نبايد داشت». بنابر قول ابن الغضائري، اگر خود معلي بن خنيس هم مورد وثوق باشد باز احاديث وي مشکوک است زيرا در معرض تحريف قرار گرفته ‌اند. احوال راوي دوّم يعني قاسم بن سليمان نيز بهتر از راوي نخستين نيست! مامقاني دربارة او مي ‌نويسد: «قد ضعف الرجل غير واحد»[۴]. يعني: «بيش از يک تن از علماي رجال وي را تضعيف نموده ‌اند». آيا با چنين سندي، صدور روايت مذکور از امام صادق -عليه السلام- اثبات مي‌شود؟

ثانياً آية مورد بحث در مقام تحقير آمده است نه بزرگداشت! و مي‌فرمايد خداوند شرم ندارد که براي هدايت خلق، به چيز حقيري چون پشّه مثل زند (همانگونه که در يکي از سوره‌هاي قرآني به عنکبوت مثل زده است). در اينجا علي -عليه السلام- را بجاي پشّه نهادن، اهانت به آن امام بزرگوار محسوب مي‌شود و تفسيري کاملاً نابجا بشمار مي‌آيد. بويژه که مفسّران قرآن «فما فوقها» را به موجودي فوق پشّه در حقارت و کوچکي تفسير کرده‌اند چنانکه شيخ طبرسي در «تفسير مجمع البيان» مي‌نويسد: «قيل فما فوقها في الصغر و القله لان الغرض ههنا الصغر»[۵]. يعني: «گفته شده که مقصود از فما فوقها در کوچکي و ريزي است زيرا غرض (خداوند) در اينجا مثل زدن به چيزي کوچک است». و اين تفسير درست به نظر مي‌رسد زيرا در صورتي که خداوند از مثل زدن به موجود حقيري چون پشّه حيا نداشته باشد البته در مثل زدن به اشياء بزرگتر مانند شير و شتر و فيل ... شرمي نخواهد داشت و ذکر اين موضوع، لازم نيست ولي براي مثل زدن به موجوداتي حقيرتر از پشّه، جاي توضيح باقي مي‌ماند. مانند اينکه: اگر کسي بگويد من از دادن يک تومان به فقير شرمي ندارم، لازم نيست تا بگويد که از بخشيدن مالي بالاتر از آن نيز شرمنده نيستم ولي مي‌تواند بگويد حتي از بخشيدن کمتر از آن (مثلاً ۵ ريال) هم شرمي ندارم.

با اين توضيح، مصداق (فما فوقها) را رسول خدا دانستن، بدان معني مي‌انجامد که مقام رسول اکرم -صلى الله عليه وسلم- از امير مؤمنان -عليه السلام- کمتر و پايين‌تر باشد! و اين معنا، بر خلاف ضرورت اسلام و فرمودة خود علي -عليه السلام- است.

علاوه بر اين، دليلي که در متن روايت بر صحّت آن تفسير کذايي آمده است به هيچ وجه مدّعا را اثبات نمي‌کند و امام -عليه السلام- بالاتر از آنست که در وقت استدلال، مدّعاي خود را تکرار نمايد (و به اصطلاح، مصادره به مطلوب روا دارد).

اينکه در دنبالة آيه مي‌فرمايد: «مؤمنان مي‌دانند که خدا هر مثلي زند، درست است» چه ربطي دارد به اينکه مراد از پشّه امير مؤمنان باشد؟!

پاسخ :

مقدمه

معروف است که می گویند: "درمثل مناقشه نیست" یعنی اگر به کسی گفته شود: "ای مگس عرصه سیمرغ نه جولانگه توست" در اینجا هیچ کس برداشت نمی کند که با لفظ "مگس" به مخاطب توهین می شود بلکه در مقام مقایسه، نسبت میان مگس و سیمرغ  به ذهن خطور می کند. بلی؛ گاهی یک لفظ در زمانی خاص و در فرهنگ خاصی، اهانت تلقی می گردد و ممکن است متکلم با انتخاب زیرکانه از یک ضرب المثل، تلویحا مخاطب خود را تحقیر نماید اما این مطلب امری شایع نیست و منحصر به الفاظ تحقیرآمیز هم نمی شود. البته واضح است که مثال و یا ضرب المثل باید با موضوع، تناسب داشته و در عین حال زیبا باشد.

بدیهی است اگر خداوند متعال در قرآن مجید مثلی می زند مطابق قاعده عرف عمل می کند و حتی اگر کسی برای امام معصوم علیه السلام، قائل به تاویل در آیات نباشد، باید بپذیرد که راویان احادیث - چه مورد وثوق باشند ویا نباشند- این مقدار نسبت به ادبیات و فصاحت  زبان عربی اطلاع دارند که تناسب را در تشبیه رعایت کنند.

در روایت ذیل آیه ۲۶  سوره بقره: إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي أَن يَضْرِبَ مَثَلاً مَّا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا« همانا خدا شرم نمي ‌دارد که به پشّه‌اي و بالاتر از آن، مثل بزند». باید تامل کرد که آیا با فرض پذیرش بیان امام علیه السلام از عبارت" بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا "، انتخاب این تمثیل به نحو صحیحی صورت گرفته یا نه؟ و اساساً انتخاب واژه "لایستحیی" در موضع تحقیر پشه است یا واقعیت دیگری مد نظر بوده؟.

در این مجال سعی خواهیم کرد که با بررسی متن روایت و استفاده از سایر روایات دیگری که مبیّن روایت اول است  برای این شبهه پاسخ مختصری ارائه نماییم .

پاسخ به شبهه:

ابتدا لازم است تا از منابع روایی حدیثی از امام باقر علیه السلام که از نظر زمانی مقدّم بر روایت منقول از امام صادق علیه السلام - روایت مورد اشکال - است ذکر شود وسپس به کنکاش و بررسی روایت مذکور در این شبهه بپردازیم.

بررسی ریشه ماجرا

روزى حضرت امام باقر(علیه السلام) توصيه مى فرمودند[۶]
ما را با نام و لقب و اوصاف خودمان ياد كنيد و اوصاف ما را - جز در ضرورت - بر دشمنان ما ننهيد كه خداوند پاداش فراوانى بر این کار به شما مى دهد...
در آن روایت از امام(علیه السلام) پرسيدند: برخى از شيعيان و دوستان شما گمان مى كنند كه آن ((بعوضه)) در سوره بقره, آيه ۲۶, على(علیه السلام)است و ((مافوقها)) كه ذباب و مگس باشد پيامبر(صلی الله علیه وآله ) است!
حضرت توضيح دادند:
((سمع هولاء شيئا لم يضعوه على وجهه, انما كان رسول الله(صلی الله علیه وآله وسلم) قاعدا ذات يوم هو و على(علیه السلام) اذ سمع قائلا يقول: ماشاءالله و ماشاء محمد, و سمع آخر يقول: ما شاءالله و ما شاء[۷]على فقال رسول الله(ص): لاتقرنوا محمدا و عليا بالله عز و جل و لكن قولوا : ماشاءالله ثم ما شاء محمد ما شاء الله ثم ما شاء على.
ان مشيئه الله هى القاهره التى لاتساوى و لا تكافاء و لا تدانى و ما محمد رسول الله(صلی الله علیه وآله ) فى الله و فى قدرته الا كذبابه تطير فى هذه الممالك الواسعه و ما على فى الله و فى قدرته الا كبعوضه فى جمله هذه الممالك...
ترجمه :
آنان چيزى شنيدند ولى درست نفهميدند، روزى حضرت رسول(صلی الله علیه وآله ) با على(علیه السلام) نشسته بودند، شنيدند، گوينده اى مى گفت: هر چه خدا بخواهد و هر چه محمد بخواهد (پديد می آيد) و ديگرى مى گفت: هرچه خدا بخواهد و هرچه على بخواهد (رخ مى دهد)
حضرت رسول (صلی الله علیه وآله) فرمود : محمد و على را در رديف خداوند قرار ندهيد و به صورت جداگانه بگوييد: هرچه خدا خواست و سپس هر چه محمد خواست، يا به طور جداگانه بگوييد: هر چه على خواست ...
زيرا مشيت و خواست خدا است كه قاهر و غالب است به گونه اى كه هيچ چيز مساوى و نظير و معادل و نزديك به آن نيست و محمد كه پيامبر خدا است در مقايسه با خدا و قدرتش جز مگس نيست كه در اين كشورهاى گسترده به پرواز در آيد و على در قبال خدا و قدرتش جز پشه اى كه در اين جهان پهناور پرواز كند، بيش نيست (و اين دو اصلا قابل ذكر نيستند).
با اين كه فضل و عنايتى كه خدا بر محمد و على داشته، آن قدر زياد است كه برابرى نمى كند بر فضل الهى بر تمامى آفريدگانش از اول تا آخر روزگار.

پیامبر اکرم ص که صاحب خلق نیکو و درنهایت ادب[۸] است خود و علی ع را درمقابل عظمت الهی چنین توصیف می کند: " محمد كه پيامبر خدا است در مقايسه با خدا و قدرتش جز مگس نيست و على در كنار خدا و قدرتش جز پشه اى كه در اين جهان پهناور پرواز كند، بيش نيست"

حال اگر این مقایسه وهن به آن دو بزرگوار باشد باید از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله )  با آن خلق عظیم سوال کرد که چرا چنین توصیفی فرموده اند؟

پس از ارائه حدیث بالا و برای نتیجه گیری به بررسی حدیث مورد شبهه می پردازیم. 

شان نزول[۹]:

جمعى از مفسران از ابن عباس در شان نزول نخستين آيه فوق چنين نقل كرده‏ اند: هنگامى كه خداوند در آيات گذشته پيرامون منافقين، دو مثال براى آنها بيان كرد (مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً ...- و- أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماء-

منافقين گفتند خداوند برتر و بالاتر از اين است كه چنين مثالهايى بزند، و از اين راه در وحى بودن قرآن اظهار ترديد كردند، در اين موقع آيه فوق نازل شد و به آنها پاسخ گفت.

بعضى ديگر گفته‏ اند: هنگامى كه در آيات قرآن، مثلهايى به" ذباب" (مگس) و" عنكبوت" نازل گرديد، جمعى از مشركان اين موضوع را بهانه قرار داده زبان به انتقاد گشودند و مسخره كردند كه اين چگونه وحى آسمانى است كه سخن از" عنكبوت" و" مگس" مى‏ گويد؟ آيه فوق نازل شد و با تعبيراتى زنده به آنها جواب داد.

تفسير:

آيا خدا هم مثال مى‏ زند؟!

نخستين آيه مى‏گويد: "خداوند از اينكه به موجودات ظاهرا كوچكى مانند پشه و يا بالاتر از آن مثال بزند هرگز شرم نمى‏ كند" (إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها).

چرا كه مثال بايد موافق مقصود باشد، و به تعبير ديگر، مثال وسيله‏ اى است براى تجسم حقيقت، گاهى كه گوينده در مقام تحقير و بيان ضعف مدعيان است بلاغت سخن ايجاب مى‏كند كه براى نشان دادن ضعف آنها، موجود ضعيفى را براى مثال انتخاب كند.

مثلا در آيه ۷۳ سوره حج مى‏خوانيم: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ:" آنها كه مورد پرستش شما هستند هرگز نمى‏توانند" مگسى" بيافرينند اگر چه دست به دست هم بدهند، حتى اگر مگس چيزى از آنها بربايد آنها قدرت پس گرفتن آن را ندارند، هم طلب كننده ضعيف است و هم طلب شونده".

ملاحظه مى‏ كنيد در اينجا هيچ مثالى بهتر از مگس يا مانند آن نيست تا ضعف و ناتوانى آنها را مجسم كند.

و نيز در سوره عنكبوت آيه ۴۱ وقتى كه مى‏خواهد ناتوانى بت پرستان را در تكيه گاه‏هايى كه براى خود انتخاب كرده‏ اند مجسم سازد آنها را تشبيه به عنكبوتى مى‏كند كه آن لانه سست را براى خود انتخاب كرده است، كه سستترين خانه‏ ها در جهان خانه عنكبوت است (مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَل الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ‏)

مسلما اگر در اين گونه موارد بجاى اين مثالهاى كوچك، مثل هاى بزرگى از آفرينش كواكب و آسمانهاى پهناور قرار داده شود، بسيار نامناسب خواهد بود، و هرگز با اصول فصاحت و بلاغت سازگار نيست.

اينجا است كه خداوند مى‏فرمايد: ما ابا نداريم از اينكه مثال به پشه بزنيم و يا بالاتر از آن، تا حقايق عقلانى را درقالب مثالهاى حسى به مردم تفهیم کنیم.

«به نظر می رسد که مفسر محترم در این بیانات از تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السلام بهره برده اند»[۱۰].

نتیجه مقایسه دو روایت:

اولاً بد نیست بدانیم که خداوند متعال در قرآن مجید بارها و بارها از حیوانات به عنوان مثال، نمونه، عبرت، اندرز و... استفاده کرده است ولی نه تنها مومنین به این امر اعتراضی نداشته اند بلکه با بهره گیری از کلام وحی هدایت شده و البته فاسقان دچار سرگشتگی و ضلالت گشته اند کما اینکه در ادامه آیه مذکور تاکید می فرماید:

فَأَمَّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ  وَ أَمَّا الَّذِينَ كَفَرُواْ فَيَقُولُونَ مَا ذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَاذَا مَثَلًا  يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَ يَهْدِى بِهِ كَثِيرًا  وَ مَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ(۲۶)

آنان كه بخدا ايمان دارند مي دانند آن مثلها از جانب خداست و كسانى كه كافرند مي گويند خدا را از اين مثل چه مقصود است، گمراه مي شوند باين مثلها بسيارى، و هدايت شوند جمعى ديگر و گمراه نشوند به آنها جز فاسقين (۲۶)

ثانیاً خداوند متعال هم در بیان مثل کوچک وبزرگ باکی ندارد و اساساً این طرز نگاه ما به موجودات است که تصوراتی متفاوت درباره آن ها داریم مثلاً در فارسی اگر به کسی گفته شود "شتر" توهین نابخشودنی به او شده درحالی که خداوند بزرگ درقرآن از عظمت خلقت شتر چنین یاد می فرماید: "افلا ینظرون الی الابل کیف خلقت"، "آیا نمی بینید شتر را که چگونه خلق شده است" به عبارت دیگر نمی شود عربی خواند و فارسی فکر کرد باید واژه ها و لغات و مثل ها و غیره را با درک از مفاهیم زبان اصلی نگاه کرد. در آیه مورد اشکال، پشه یکی از مناسب ترین مثال ها است برای مقایسه  قدرت و اراده مخلوقات در مقابل عظمت وقدرت و اراده الهی، با این توضیح که این حیوان (حشره) ناچیز خود در خلقت بسیار عظیم است[۱۱] و همچنین است ذکر" مگس[۱۲]"در قرآن مجید.

ادامه دارد...